Co więcej, bakterie żyjące w jelitach potrafią produkować te same neuroprzekaźniki co mózg: serotoninę, dopaminę i GABA. Mogą także wpływać na to, ile tych substancji dotrze do Twojego mózgu.
Brzmi jak science fiction? A jednak to potwierdzona nauka.
Wskazuje na to np. badanie opublikowane w prestiżowym czasopiśmie Nutrition w 2016 roku. Wykazało ono, że 8 tygodni suplementacji odpowiednio dobranymi szczepami probiotyków zmniejszyło objawy depresji o 40% u osób z rozpoznaną tą chorobą. Inne badania potwierdziły redukcję lęku nawet o 50%, poprawę jakości snu i funkcji poznawczych.
To właśnie dlatego naukowcy z całego świata zaczęli mówić o "psychobiotykach". Chodzi o specjalnie wyselekcjonowane szczepy bakterii, które mają udowodniony wpływ na zdrowie psychiczne.
W Polsce co piąta osoba zmaga się z zaburzeniami lękowymi lub depresją (WHO, 2023). Liczba recept na antydepresanty rośnie o 15% rocznie. Jeśli Ty lub Twoje bliskie osoby - w tym nastoletnie dzieci - zmagają się ze stresem, lękiem czy obniżonym nastrojem, ten artykuł jest dla Ciebie.
Czym są psychobiotyki?
Psychobiotyki to specjalna klasa probiotyków. To żywe bakterie, które po spożyciu w odpowiednich ilościach przynoszą korzyści zdrowotne, ale nie dla jelit, a dla... mózgu i zdrowia psychicznego.
Termin "psychobiotyki" został po raz pierwszy zdefiniowany w 2013 roku przez irlandzkich naukowców Timothy'ego Dinana i Johna Cryana w czasopiśmie Biological Psychiatry. Określili oni psychobiotyki jako "żywe organizmy, które po spożyciu w odpowiednich ilościach przynoszą korzyści zdrowotne pacjentom cierpiącym na choroby psychiatryczne".
Czym różnią się od zwykłych probiotyków?
Nie każdy probiotyk jest psychobiotykiem.
Zwykłe probiotyki (jak te w jogurtach czy popularnych suplementach) wspierają głównie zdrowie jelit, trawienie i odporność. Psychobiotyki to wyselekcjonowane szczepy, które przeszły badania kliniczne potwierdzające ich wpływ na:
- redukcję stresu i lęku,
- poprawę nastroju,
- jakość snu,
- funkcje poznawcze (pamięć, koncentracja).
Przykład? Lactobacillus rhamnosus GG to popularny probiotyk wspierający jelita. Natomiast Lactobacillus helveticus R0052 to psychobiotyk. W badaniach klinicznych wykazano jego działanie przeciwlękowe.
Jak działają psychobiotyki? Oś jelito-mózg wyjaśniona
Kluczem do zrozumienia działania psychobiotyków jest oś jelito-mózg. To dwukierunkowa komunikacja między układem pokarmowym a mózgiem.
Pięć mechanizmów działania psychobiotyków:
1. Produkcja neuroprzekaźników
Bakterie jelitowe produkują te same substancje chemiczne, które regulują Twój nastrój:
- Serotonina - "hormon szczęścia" (bakterie wpływają na jej prekursory)
- GABA (kwas gamma-aminomasłowy) - naturalny "środek uspokajający" mózgu
- Dopamina - odpowiedzialna za motywację i przyjemność
- Acetylocholina - wspiera pamięć i uczenie się
2. Nerw błędny - główna "autostrada" komunikacji
Nerw błędny (vagus) to najdłuższy nerw czaszkowy, który łączy jelita z mózgiem. Badania pokazują, że bakterie jelitowe mogą go aktywować, wysyłając sygnały bezpośrednio do struktur mózgu odpowiedzialnych za emocje.
Fascynujące badanie z University College Cork (Bravo et al., 2011) wykazało, że szczep Lactobacillus rhamnosus (JB-1) zmniejszał lęk i objawy depresji u myszy. Jednak tylko u tych ze sprawnym nerwem błędnym. Gdy nerw był przecięty, efekt znikał.
3. Redukcja stanów zapalnych
Przewlekłe zapalenie to jeden z głównych czynników depresji i lęku. Badania pokazują, że osoby z depresją mają podwyższony poziom cytokin prozapalnych (białek odpowiedzialnych za zapalenie).
Psychobiotyki mogą:
- zmniejszać produkcję cytokin prozapalnych,
- wzmacniać barierę jelitową (zapobiegając "przeciekającemu jelitu"),
- redukować zapalenie, które dociera do mózgu.
Meta-analiza 10 badań klinicznych (Liu et al., 2019, Neuroscience & Biobehavioral Reviews) potwierdziła, że probiotyki znacząco zmniejszają markery zapalne u osób z depresją.
4. Modulacja osi HPA (stres)
Oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA) to system odpowiedzialny za reakcję na stres. Gdy jest nadaktywny, produkuje zbyt dużo kortyzolu - hormonu stresu.
Badanie Messaoudiego et al. (2011) wykazało, że kombinacja Lactobacillus helveticus R0052 i Bifidobacterium longum R0175 obniżyła poziom kortyzolu o 25% u zdrowych ochotników w ciągu 30 dni.
5. Produkcja krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA)
Gdy bakterie "jedzą" błonnik z Twojej diety, produkują SCFA - maślan, propionian, octan. Te substancje:
- chronią barierę krew-mózg,
- działają przeciwzapalne,
- wspierają produkcję BDNF (czynnik wzrostu nerwów).
Korzyści ze stosowania psychobiotyków - co mówią badania?
1. Redukcja stresu i lęku
Najlepiej przebadany obszar działania psychobiotyków.
Badanie kluczowe (Messaoudi et al., 2011, British Journal of Nutrition):
- 55 zdrowych ochotników
- 30 dni suplementacji L. helveticus R0052 + B. longum R0175
Wyniki:
- redukcja objawów lęku o 49%,
- obniżenie poziomu kortyzolu o 25%,
- poprawa samopoczucia psychicznego.
Inny przykład - badanie na studentach w okresie egzaminów (Kato-Kataoka et al., 2016):
- szczep Lactobacillus casei Shirota,
- znacząca redukcja lęku i objawów fizycznych stresu (bóle brzucha, problemy ze snem).
Dla kogo?
- osoby w przewlekłym stresie (praca, obowiązki rodzinne),
- nastolatki przed egzaminami,
- osoby z zaburzeniami lękowymi (jako wsparcie terapii).
2. Wsparcie w depresji i poprawa nastroju
⚠️ WAŻNE: Psychobiotyki nie zastępują leczenia farmakologicznego depresji ani psychoterapii. Mogą być wartościowym wsparciem, ale zawsze pod kontrolą lekarza lub psychologa.
Badanie kluczowe (Akkasheh et al., 2016, Nutrition):
- 40 pacjentów z rozpoznaną depresją,
- 8 tygodni suplementacji probiotykami (L. acidophilus, L. casei, B. bifidum),
Wyniki:
- redukcja objawów depresji o 40% (skala BDI),
- obniżenie poziomu insuliny i markerów zapalnych,
- znacząca poprawa nastroju.
Meta-analiza (Liu et al., 2019) objęła 10 badań klinicznych. Potwierdziła, że probiotyki mają umiarkowany, ale statystycznie istotny efekt w redukcji objawów depresji.
Dla kogo?
- osoby z łagodną do umiarkowanej depresją (jako wsparcie leczenia),
- po okresie dużego stresu życiowego,
- w depresji poporodowej (pod kontrolą lekarza).
3. Poprawa jakości snu
Problemy ze snem i zdrowie psychiczne to błędne koło. Stres pogarsza sen, zły sen pogarsza nastrój.
Badania pokazują, że psychobiotyki mogą:
- skrócić czas zasypiania,
- zmniejszyć liczbę przebudzeń w nocy,
- poprawić jakość snu głębokiego.
Mechanizm: bakterie jelitowe wpływają na produkcję melatoniny (hormonu snu) i regulują rytm dobowy.
4. Wsparcie funkcji poznawczych
Szczególnie ważne dla kobiet 45+ i nastolatków w intensywnym okresie nauki.
Badanie Allen et al. (2016) wykazało, że 4 tygodnie suplementacji Bifidobacterium longum 1714 poprawiło:
- pamięć roboczą,
- zdolność radzenia sobie ze stresem poznawczym,
- zmniejszyło kortyzol podczas testów stresowych.
5. Wsparcie w zespole jelita drażliwego (IBS)
IBS i zdrowie psychiczne są ściśle powiązane - 50-90% osób z IBS ma współistniejące zaburzenia lękowe lub depresję.
Psychobiotyki mogą pomóc w obu obszarach jednocześnie:
- zmniejszają bóle brzucha i wzdęcia,
- redukują lęk związany z objawami IBS,
- poprawiają jakość życia.
Najlepsze szczepy psychobiotyków - ranking oparty na badaniach
Nie wszystkie probiotyki to psychobiotyki. Poniżej wymieniam szczepy z najlepiej udokumentowanym działaniem w badaniach klinicznych na ludziach:
TOP 5 Szczepów Psychobiotycznych:
1. Lactobacillus helveticus R0052 + Bifidobacterium longum R0175
Działanie: Redukcja lęku i stresu, obniżenie kortyzolu
Badania:
- Messaoudi et al. (2011) - redukcja lęku o 49%,
- jedno z najlepiej przebadanych połączeń.
Dla kogo: Osoby w przewlekłym stresie, zaburzenia lękowe
2. Bifidobacterium longum 1714
Działanie: Funkcje poznawcze, pamięć, odporność na stres
Badania:
- Allen et al. (2016) - poprawa pamięci i redukcja kortyzolu,
- szczególnie skuteczny w stresie poznawczym.
Dla kogo: Studenci, osoby pracujące umysłowo, 45+
3. Lactobacillus rhamnosus JB-1
Działanie: Modulacja GABA, redukcja lęku
Badania:
- Bravo et al. (2011) - działanie poprzez nerw błędny,
- Uwaga: niektóre badania na ludziach pokazały mieszane wyniki.
Dla kogo: Zaburzenia lękowe, bezsenność
4. Lactobacillus plantarum PS128
Działanie: Nastrój, stres, wsparcie w ADHD i autyzmie
Badania:
- Liu et al. (2019) - poprawa nastroju i zmniejszenie lęku,
- badania wstępne w autyzmie pokazują obiecujące wyniki.
Dla kogo: Dzieci i dorośli z ADHD, zaburzeniami nastroju
5. Lactobacillus casei Shirota
Działanie: Stres, nastrój, odporność
Badania:
- Kato-Kataoka et al. (2016) - redukcja lęku u studentów,
- długa historia bezpieczeństwa (w produktach od 1935 roku).
Jak wybrać najlepsze psychobiotyki? Praktyczny poradnik
Na co zwracać uwagę przy zakupie:
1. Konkretne szczepy, nie tylko gatunki
❌ ŹLE: "Lactobacillus acidophilus" (bez numeru szczepu)
✅ DOBRZE: "Lactobacillus helveticus R0052" (konkretny szczep z badaniami)
Dlaczego to ważne? Różne szczepy tego samego gatunku mogą mieć zupełnie różne działanie. Tylko konkretne szczepy mają udokumentowane działanie psychobiotyczne.
2. Odpowiednia zawartość bakterii
Większość badań używała 1-10 miliardów CFU (jednostek tworzących kolonie) dziennie. Niektóre szczepy są skuteczne w niższych ilościach (1-3 mld CFU), inne wymagają wyższych (5-10 mld CFU).
Złota zasada: Sprawdź, jaka zawartość była używana w badaniach klinicznych danego szczepu i wybierz produkt o podobnej ilości.
3. Forma suplementu
Kapsułki - najlepsza opcja:
- chronią bakterie przed kwasem żołądkowym,
- uwalniają zawartość w jelitach,
- najwyższa skuteczność.
Proszek - dobra opcja:
- można dodać do zimnych napojów,
- elastyczna ilość,
- wymaga przechowywania w lodówce (niektóre).
Płyn - najmniej stabilna forma.
4. Dodatkowe składniki
Prebiotyki (np. inulina, FOS) - "pokarm" dla bakterii:
- wzmacniają działanie probiotyków,
- wspierają rozwój własnej mikrobioty,
- szukaj określenia "synbiotyk" (probiotyk + prebiotyk).
Witaminy z grupy B:
- często dodawane do psychobiotyków,
- wspierają układ nerwowy,
- szczególnie B6, B9 (kwas foliowy), B12.
5. Certyfikaty jakości
Szukaj produktów z certyfikatami:
- GMP (Good Manufacturing Practice),
- badania mikrobiologiczne potwierdzające zawartość,
- stabilność w temperaturze pokojowej (jeśli producent to deklaruje).
6. Przechowywanie
Sprawdź etykietę:
- niektóre wymagają lodówki,
- inne są stabilne w temperaturze pokojowej,
- zawsze chronić przed wilgocią i światłem.
Jak stosować psychobiotyki - ile i kiedy?
Ogólne zasady:
Początkowa porcja:
Zacznij od połowy rekomendowanej porcji dziennej przez pierwsze 3-5 dni. To pozwoli organizmowi się przyzwyczaić, i zmniejsza ryzyko przemijających objawów (wzdęcia, zmiany w stolcu).
Porcja optymalna:
Po 3-5 dniach zwiększ do pełnej rekomendowanej porcji dziennej, zazwyczaj 1-2 kapsułki dziennie (sprawdź etykietę).
Czas trwania suplementacji:
Minimum 4 tygodnie - tyle czasu potrzeba na pierwsze efekty.
Optymalne: 8-12 tygodni - większość badań trwała właśnie tyle.
Psychobiotyki można stosować długoterminowo (badania do 6 miesięcy potwierdzają bezpieczeństwo).
Kiedy brać psychobiotyki?
Rano na czczo (30 min przed śniadaniem):
- mniejsza konkurencja z kwasem żołądkowym,
- lepsza kolonizacja jelit,
- najlepsza opcja dla większości osób.
Wieczorem przed snem:
- jeśli głównym problemem jest bezsenność,
- niektóre szczepy wspierają produkcję melatoniny.
Z posiłkiem:
- jeśli masz wrażliwy żołądek,
- pokarm chroni bakterie przed kwasem.
Popij dużą ilością wody (minimum 200 ml)
Bezpieczeństwo i skutki uboczne
Czy psychobiotyki są bezpieczne?
TAK - psychobiotyki mają doskonały profil bezpieczeństwa.
Większość szczepów używanych w psychobiotykach ma status GRAS (Generally Recognized As Safe). Jest on nadany przez FDA lub QPS (Qualified Presumption of Safety) w UE.
Możliwe (rzadkie) skutki uboczne w pierwszych dniach:
- wzdęcia,
- lekkie bóle brzucha,
- zmiany w stolcu (częściej lub rzadziej),
- uczucie "burczenia" w brzuchu.
Te objawy są przemijające i zazwyczaj ustępują po 3-7 dniach, gdy mikrobiom się dostosuje.
Kiedy NIE stosować psychobiotyków (lub tylko pod kontrolą lekarza):
- ⚠️ciężka immunosupresja (np. po przeszczepie, chemioterapia),
- ⚠️ciężkie choroby jelit (np. aktywna choroba Leśniowskiego-Crohna w fazie ostrej),
- ⚠️cewniki centralne (ryzyko zakażenia, choć bardzo rzadkie),
- ⚠️dzieci poniżej 3 roku życia - tylko pod kontrolą pediatry,
- ⚠️ciąża i karmienie piersią - większość szczepów jest bezpieczna, ale suplementację koniecznie skonsultuj z lekarzem.
Interakcje z lekami:
Psychobiotyki są bezpieczne w połączeniu z:
- antydepresantami (SSRI, SNRI),
- lekami przeciwlękowymi,
- lekami na tarczycę,
- większością innych leków.
Odstęp czasowy (2-3 godziny) zalecany przy:
- antybiotykach (osłabiają działanie probiotyków),
- lekach immunosupresyjnych.
ZAWSZE skonsultuj z lekarzem, jeśli przyjmujesz leki na stałe.
Psychobiotyki a dieta - jak wzmocnić efekty?
Psychobiotyki działają najlepiej, gdy wspierasz je odpowiednią dietą.
5 zasad diety wspierającej mikrobiom:
1. Błonnik - pokarm dla bakterii
Dzienne minimum: 25-30g błonnika
Najlepsze źródła:
- warzywa (brokuły, marchew, szpinak),
- owoce (jabłka, gruszki, jagody),
- pełnoziarniste produkty (owsianka, brązowy ryż),
- nasiona (siemię lniane, chia).
2. Prebiotyki - "superfood" dla psychobiotyków
Prebiotyki to rodzaj błonnika, który szczególnie wspiera dobre bakterie:
- inulina: czosnek, cebula, por, cykoria,
- FOS (fruktooligosacharydy): banany, szparagi,
- skrobia oporna: ugotowane i przestudzone ziemniaki, ryż.
3. Fermentowane produkty - naturalne probiotyki
Wzmacniają działanie suplementów:
- kiszonki (kapusta, ogórki - bez octu!),
- kefir,
- jogurt naturalny (z żywymi kulturami),
- kombucha,
- tempeh, miso.
4. Ograniczenie cukru i przetworzonej żywności
Cukier i ultra-przetworzona żywność:
- "karmią" złe bakterie,
- osłabiają barierę jelitową,
- nasilają stany zapalne.
Cukru i ultra-przetworzonej żywności nie musisz eliminować całkowicie, choć byłoby to rozwiązanie najlepsze dla zdrowia. Jeśli masz obawy, że nie dasz rady, zasada 80/20 zadziała w tym przypadku dobrze.
5. Omega-3 - wsparcie dla mózgu i jelit
- zmniejszają zapalenie,
- wspierają barierę jelitową,
- poprawiają nastrój.
Źródła: tłuste ryby (łosoś, makrela), siemię lniane, orzechy włoskie, algi (dla wegan)
Psychobiotyki dla dzieci i nastolatków - co musisz wiedzieć
Jeśli Twoje dziecko zmaga się z lękiem, problemami z nastrojem, ADHD lub jest w spektrum autyzmu, psychobiotyki mogą być wartościowym wsparciem. Pamiętaj jednak, że należy jest stosować jako uzupełnienie terapii, a nie jej zastąpienie. Koniecznie skonsultuj suplementację z lekarzem.
Kiedy rozważyć psychobiotyki dla dziecka?
- przewlekły stres (presja w szkole, problemy rówieśnicze),
- zaburzenia lękowe,
- obniżony nastrój, wycofanie,
- problemy z koncentracją (ADHD),
- zespół jelita drażliwego związane z emocjami.
Bezpieczeństwo u dzieci:
Psychobiotyki są bezpieczne dla dzieci od 3 roku życia, ale:
- ZAWSZE skonsultuj z pediatrą przed rozpoczęciem suplementacji,
- wybieraj szczepy przebadane u dzieci (np. L. rhamnosus GG, L. plantarum PS128),
- dostosuj ilość do wieku i wagi dziecka.
Rekomendowane porcje dla dzieci:
- 3-6 lat: 1-3 mld CFU dziennie,
- 7-12 lat: 3-5 mld CFU dziennie,
- Nastolatki (13+): 5-10 mld CFU dziennie (jak dorośli).
Jak podać psychobiotyki dziecku?
Jeśli dziecko nie połyka kapsułek:
- otwórz kapsułkę i wysyp zawartość do zimnego jogurtu, smoothie lub soku,
- wybierz formę w proszku,
- absolutnie nie dodawaj do gorących napojów (wysoka temperatura zabije bakterie).
Najczęstsze pytania o psychobiotyki (FAQ)
Czy psychobiotyki mogą zastąpić antydepresanty?
NIE. Psychobiotyki nie zastępują leków psychiatrycznych ani psychoterapii. Mogą być wartościowym wsparciem leczenia, ale powinny być stosowane zawsze pod kontrolą lekarza. Nigdy nie odstawiaj leków bez konsultacji ze specjalistą.
Jak szybko zadziałają psychobiotyki?
Pierwsze efekty: 2-4 tygodnie
Pełne działanie: 8-12 tygodni
Każdy organizm jest inny. Niektóre osoby odczuwają poprawę już po 2 tygodniach, inne potrzebują 2-3 miesięcy.
Czy mogę brać psychobiotyki w ciąży?
Większość szczepów jest bezpieczna, ale suplementację zawsze skonsultuj z lekarzem. Niektóre badania pokazują, że probiotyki w ciąży mogą zmniejszać ryzyko depresji poporodowej.
Czy psychobiotyki wchodzą w interakcje z lekami?
Psychobiotyki są bezpieczne w połączeniu z większością leków, w tym z antydepresantami. Jedyny wyjątek stanowią antybiotyki. Bardzo osłabiają działanie probiotyków. Żeby więc móc w pełni skorzystać z ich właściwości, zachowaj 2-3h odstęp od przyjęcia antybiotyków.
Czy psychobiotyki działają na każdego?
Nie. Badania pokazują, że 60-70% osób reaguje pozytywnie na psychobiotyki. Skuteczność zależy od indywidualnej mikrobioty, diety, stylu życia i rodzaju problemu.
Czy mogę brać psychobiotyki długoterminowo?
TAK. Badania do 6 miesięcy potwierdzają bezpieczeństwo długoterminowej suplementacji. Wiele osób stosuje psychobiotyki przewlekle jako element dbania o zdrowie psychiczne.
Czy muszę przechowywać psychobiotyki w lodówce?
To zależy od produktu. Niektóre nowoczesne formuły są stabilne w temperaturze pokojowej dzięki specjalnej technologii liofilizacji. Zawsze sprawdź informacje na opakowaniu.
Czy mogę łączyć psychobiotyki z innymi suplementami?
TAK. Psychobiotyki można bezpiecznie łączyć z:
- witaminami z grupy B,
- magnezem,
- omega-3,
- witaminą D,
- ashwagandhą i innymi adaptogenami.
Psychobiotyki z wymienionymi wyżej suplementami mogą mieć działanie synergiczne. Oznacza to, że mogą wzmacniać się nawzajem.
Podsumowanie - Czy warto spróbować psychobiotyków?
Psychobiotyki to nie cudowny suplement, ale naukowo udowodnione narzędzie wsparcia zdrowia psychicznego.
Dla kogo są psychobiotyki?
Najbardziej na długoterminowym przyjmowaniu psychobiotyków skorzystają osoby:
- w przewlekłym stresie,
- mające zaburzenia lękowe (jako wsparcie terapii),
- cierpiące na łagodną do umiarkowanej depresji (pod kontrolą lekarza),
- mające problemy ze snem,
- chore na zespół jelita drażliwego z komponentą lękową,
- potrzebujące wsparcia funkcji poznawczych (pamięć, koncentracja),
- dzieci i nastolatki z problemami emocjonalnymi (po konsultacji z pediatrą).
Czego się spodziewać?
- stopniowej poprawy w ciągu 4-12 tygodni,
- zmniejszenia objawów lęku i stresu,
- poprawy nastroju i jakości snu,
- lepszego samopoczucia fizycznego (mniej wzdęć, lepsze trawienie).
Pamiętaj, psychobiotyki:
- to element kompleksowej strategii dbania o zdrowie psychiczne,
- nie zastępują terapii, leków ani zmian stylu życia,
- działają najlepiej w połączeniu ze zdrową dietą, aktywnością fizyczną i zarządzaniem stresem.
Jeśli masz poważne problemy zdrowotne - zawsze skonsultuj się z lekarzem.
Gdzie kupić sprawdzone psychobiotyki?
W naszym sklepie znajdziesz wyselekcjonowane psychobiotyki z udokumentowanymi szczepami, certyfikatami jakości i optymalną zawartością bakterii.
Źródła naukowe:
- Dinan TG, Stanton C, Cryan JF. (2013) "Psychobiotics: a novel class of psychotropic." Biological Psychiatry 74(10):720-6
- Messaoudi M et al. (2011) "Assessment of psychotropic-like properties of a probiotic formulation." British Journal of Nutrition 105(5):755-64
- Akkasheh G et al. (2016) "Clinical and metabolic response to probiotic administration in patients with major depressive disorder." Nutrition 32(3):315-320
- Liu RT et al. (2019) "Prebiotics and probiotics for depression and anxiety: A systematic review and meta-analysis." Neuroscience & Biobehavioral Reviews 102:13-23
- Yano JM et al. (2015) "Indigenous bacteria from the gut microbiota regulate host serotonin biosynthesis." Cell 161(2):264-276
- Bravo JA et al. (2011) "Ingestion of Lactobacillus strain regulates emotional behavior and central GABA receptor expression in a mouse via the vagus nerve." Proceedings of the National Academy of Sciences 108(38):16050-5
- Kato-Kataoka A et al. (2016) "Fermented milk containing Lactobacillus casei strain Shirota prevents the onset of physical symptoms in medical students under academic examination stress." Beneficial Microbes 7(2):153-6
- Allen AP et al. (2016) "Bifidobacterium longum 1714 as a translational psychobiotic: modulation of stress, electrophysiology and neurocognition in healthy volunteers." Translational Psychiatry 6(11):e939
- Furness JB. (2012) "The enteric nervous system and neurogastroenterology." Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology 9:286-294
- Carabotti M et al. (2015) "The gut-brain axis: interactions between enteric microbiota, central and enteric nervous systems." Annals of Gastroenterology 28(2):203-209
